Sakat Cenah

Engellilik temelinde ayrımcılığa uğradığını düşünen kişiler, belirli koşullarda Türkiye İnsan Hakları ve Eşitlik Kurumu’na başvurabilir. TİHEK’e başvuru ücretsizdir; ancak başvuru yapmadan önce çoğu durumda ayrımcı uygulamanın düzeltilmesi için ilgili tarafa yazılı başvuru yapılması gerekir.

TİHEK nedir?

Türkiye İnsan Hakları ve Eşitlik Kurumu (TİHEK), insan haklarının korunması, ayrımcılıkla mücadele ve eşit muamele ilkesinin uygulanması alanında görev yapan kamu kurumudur. Kurumun görev alanlarından biri, 6701 sayılı Türkiye İnsan Hakları ve Eşitlik Kurumu Kanunu kapsamında ayrımcılık yasağı ihlali iddialarını incelemektir.

TİHEK bir mahkeme değildir; ancak ayrımcılık yasağı ihlali iddialarını inceleyebilir, karar verebilir ve bazı durumlarda idari yaptırım uygulayabilir. Kurumun sitesinde, TİHEK’in “resen inceleme ve yaptırım yetkisi olan bir kurum” olduğu belirtiliyor.

Hangi durumlarda TİHEK’e başvurulabilir?

TİHEK’e, ayrımcılık yasağı ihlalinden zarar gördüğünü iddia eden gerçek veya tüzel kişiler başvurabilir. Ayrımcılık başvurusunun TİHEK’in görev alanına girebilmesi için olayın 6701 sayılı Kanun’da sayılan ayrımcılık temellerinden en az biriyle bağlantılı olması gerekir. Bu temeller arasında engellilik, cinsiyet, ırk, renk, dil, din, inanç, mezhep, felsefi ve siyasi görüş, etnik köken, servet, doğum, medeni hâl, sağlık durumu ve yaş yer alır.

Engelli kişiler açısından TİHEK başvurusu özellikle şu durumlarda gündeme gelebilir:

• Bir okulun, üniversitenin veya kursun erişilebilirlik ya da makul düzenleme talebini reddetmesi.
• Bir otel, restoran, spor salonu, kültür merkezi ya da turizm işletmesinin engelli kişiye eşit hizmet sunmaması.
• Bir kamu kurumunun veya belediyenin erişilebilir hizmet sağlamaması.
• Ulaşım, iletişim, sağlık, sosyal hizmet, sosyal yardım, kültür, spor veya konaklama hizmetlerinde engellilik nedeniyle farklı muamele yapılması.
• İşe alımda, çalışma koşullarında veya iş yerinde makul düzenleme yapılmaması.

6701 sayılı Kanun’un hizmet alanlarına ilişkin düzenlemesi; eğitim, yargı, kolluk, sağlık, ulaşım, iletişim, sosyal güvenlik, sosyal hizmetler, sosyal yardım, spor, konaklama, kültür ve turizm gibi alanlarda ayrımcılık yasağını kapsar.

Engellilik temelinde ayrımcılık ne demektir?

TİHEK’in açıklamalarına göre engellilik temelinde ayrımcılık, engelli kişilerin topluma diğer bireylerle eşit koşullarda tam ve etkin katılımını kısıtlayan tutum ve çevre koşullarıyla bağlantılı ayrımcı muameleleri kapsar.

Engellilik alanında en önemli ayrımcılık türlerinden biri makul düzenleme yapmamadır. Makul düzenleme, engelli kişilerin hak ve özgürlüklerden diğer kişilerle eşit şekilde yararlanabilmesi için gerekli, uygun ve ölçülü düzenlemelerin yapılması anlamına gelir. TİHEK, engelli rampası yapılmasını veya engelli çalışanlar için iş giriş-çıkış saatlerinin düzenlenmesini makul düzenleme örnekleri arasında sayıyor.

Sakat Cenah açısından burada kritik nokta şu: Sorun çoğu zaman engelli kişinin kendisinde değil; erişilebilir olmayan hizmette, yapılmayan düzenlemede ve sağlamcı kurumsal tavırdadır.

TİHEK’e başvurmadan önce ne yapılmalı?

TİHEK’e başvurmadan önce, çoğu durumda ayrımcı olduğu düşünülen uygulamanın düzeltilmesi için ilgili tarafa başvurmak gerekir. İlgili taraf bu talebi reddederse veya 30 gün içinde cevap vermezse TİHEK’e başvuru yapılabilir. TİHEK, telafisi güç ya da imkânsız zararların doğması ihtimali bulunan durumlarda bu ön başvuru şartını aramadan başvuruyu kabul edebilir.

Bu nedenle ilk adım genellikle şudur:

“Bana yapılan uygulamanın engellilik temelinde ayrımcılık oluşturduğunu düşünüyorum. Bu uygulamanın düzeltilmesini, erişilebilirlik/makul düzenleme talebimin karşılanmasını ve tarafıma yazılı yanıt verilmesini talep ediyorum.”

Bu başvuruyu e-posta, dilekçe, kurumun başvuru sistemi, kayıt numarası alınabilecek bir yazılı başvuru ya da noter/KEP gibi kanıtlanabilir yollarla yapmak daha güvenli olur.

TİHEK’e nasıl başvuru yapılır?

TİHEK’e başvuru birkaç yolla yapılabilir. Kurumun e-Başvuru sistemi üzerinden online başvuru yapılabilir; ayrıca e-Devlet’te “Türkiye İnsan Hakları ve Eşitlik Kurumu e-Başvuru Sayfası” hizmeti bulunur.

Başvuru dilekçesi ayrıca elden, posta, elektronik posta veya faks yoluyla da gönderilebilir. Faks veya elektronik posta yoluyla yapılan başvurularda dilekçe aslının 15 gün içinde Kuruma gönderilmesi gerekir; kayıtlı elektronik posta yoluyla yapılan başvurularda bu şart aranmaz. Kuruma illerde valilikler, ilçelerde kaymakamlıklar aracılığıyla da başvuru yapılabilir; valilik veya kaymakamlıklar başvuruyu kayıt altına aldıktan sonra en geç üç iş günü içinde TİHEK’e gönderir.

TİHEK’e yapılan başvurulardan ücret alınmaz. Dava açma süresi içinde TİHEK’e yapılan başvuruların işlemeye başlamış olan dava açma süresini durdurduğu da Kurumun başvuru sayfasında belirtiliyor; süreler hak kaybı yaratabileceği için bu noktada gerekirse hukuki destek alınmalıdır.

Başvuruda hangi bilgiler olmalı?

Başvuruda olay kısa, açık ve kronolojik anlatılmalı. TİHEK’in başvuru koşullarına göre gerçek kişiler için ad-soyad, imza, T.C. kimlik numarası veya yabancılar için ilgili kimlik bilgileri, tebligata esas adres, aleyhine başvuru yapılan kişi/kurum, başvuru konusu, talep, ilgili tarafa daha önce yapılan başvuru tarihi ve varsa cevap tarihi yer almalıdır.

Başvuruya mümkünse şu belgeler eklenmeli:

• Yazılı başvuru ve cevaplar.
• E-posta, mesaj, ekran görüntüsü.
• Fotoğraf veya video.
• Tanık bilgileri.
• Fatura, bilet, rezervasyon, rapor, tutanak.
• Kurumun erişilebilirlik veya makul düzenleme talebini reddettiğini gösteren belge.
• Olayın tarihini ve yerini gösteren kayıtlar.

TİHEK’in bireysel başvuru rehberinde de başvuru konusuna ilişkin her türlü belgenin forma eklenmesi gerektiği belirtiliyor.

Başvuru dilekçesi nasıl yazılır?

Aşağıdaki taslak, engellilik temelinde ayrımcılık iddiasıyla yapılacak başvurularda örnek olarak kullanılabilir:

Türkiye İnsan Hakları ve Eşitlik Kurumu Başkanlığı’na

Başvurucu: Ad Soyad
Adres: …
Telefon / e-posta: …
Aleyhine başvuru yapılan taraf: Kurum/şirket/kişi adı
Konu: Engellilik temelinde ayrımcılık ve makul düzenleme yapılmaması iddiası

Olayın özeti:
…/…/20… tarihinde … adlı kurum/işletme/hizmet sağlayıcıdan yararlanmak istedim. Engelli bir kişi olarak hizmetten eşit şekilde yararlanabilmem için … talebinde bulundum. Ancak bu talebim … gerekçesiyle reddedildi / yanıtsız bırakıldı / uygulanmadı.

Bu nedenle hizmetten diğer kişilerle eşit biçimde yararlanamadım. Yaşanan durumun engellilik temelinde ayrımcılık ve/veya makul düzenleme yapılmaması niteliğinde olduğunu düşünüyorum.

İlgili tarafa başvuru:
Olayın düzeltilmesi için …/…/20… tarihinde ilgili tarafa başvurdum. Başvurum reddedildi / 30 gün içinde yanıt verilmedi / telafisi güç zarar doğma ihtimali bulunduğu için doğrudan başvuru yapıyorum.

Deliller:

1. Yazılı başvuru örneği
2. E-posta / mesaj kayıtları
3. Fotoğraf / video
4. Bilet / fatura / rezervasyon kaydı
5. Tanık bilgileri

Talep:
Yaşanan olayın engellilik temelinde ayrımcılık yasağı kapsamında incelenmesini, makul düzenleme yükümlülüğünün yerine getirilip getirilmediğinin değerlendirilmesini, ihlalin tespit edilmesi halinde gerekli yaptırım ve önlemlerin uygulanmasını talep ederim.

Tarih
İmza

Hangi başvurular sorun yaşayabilir?

TİHEK, başvuruları incelemeye geçmeden önce ön incelemeye tabi tutar. Kurum; başvurunun görev alanına girip girmediğine, aynı konuda daha önce başvuru olup olmadığına, yargı organlarında görülmekte olan veya karara bağlanmış bir uyuşmazlığa ilişkin olup olmadığına, ilgili tarafa önce başvuru yapılıp yapılmadığına ve başvuruda zorunlu bilgilerin bulunup bulunmadığına bakar.

Bu yüzden en sık yapılan hatalar şunlardır:

• Olayı çok genel anlatmak.
• “Ayrımcılık temeli”ni belirtmemek.
• İlgili tarafa önce başvuru yapıldığını belgelememek.
• Tarih, yer ve kişi/kurum bilgisi vermemek.
• Delil eklememek.
• Talebi açık yazmamak.
• Olayı yalnızca “kötü muamele gördüm” diye anlatıp engellilikle bağını kurmamak.

TİHEK’e başvuru hangi durumlarda özellikle önemli?

TİHEK başvurusu, özellikle tek bir kişinin yaşadığı olayın arkasında daha geniş bir kurumsal sorun varsa önemlidir. Örneğin bir otelin görme engelli müşterilere bağımsız hareket imkânı tanımaması, bir belediyenin erişilebilir güzergâh sağlamaması, bir okulun engelli öğrencinin makul düzenleme talebini reddetmesi veya bir kamu hizmetinin dijital erişilebilirlik eksikliği nedeniyle kullanılamaması yalnızca bireysel sorun değildir.

Bu tür başvurular, hem somut olayın çözülmesini hem de benzer ihlallerin görünür hale gelmesini sağlayabilir. TİHEK’in kendi sayfasında da engellilik temelinde ayrımcılığa ilişkin örnekler arasında kültürel yaşama katılımda erişilebilirliğin sağlanmaması ve görme engelli bir öğrencinin eğitim hakkına erişiminde makul düzenleme yapılmaması gibi kararlar yer alıyor.

Kısa kontrol listesi

Başvuru yapmadan önce şu soruları kontrol edin:

• Olay engellilik, sağlık durumu, yaş veya başka bir ayrımcılık temeliyle bağlantılı mı?
• Hangi hakka veya hizmete erişemedim?
• Kim, ne zaman, nerede, ne yaptı?
• Makul düzenleme talep ettim mi?
• Talebime yazılı cevap verildi mi?
• 30 gün geçti mi?
• Delillerimi sakladım mı?
• Talebimi açık yazdım mı?
• Başvuru dilekçemde “engellilik temelinde ayrımcılık” ve gerekiyorsa “makul düzenleme yapmama” ifadelerine yer verdim mi?

Editör notu

Bu rehber genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır. Her olayın koşulları farklı olabilir. Başvuru süresi, dava süresi veya tazminat talebi gibi konularda hak kaybı yaşamamak için bir avukattan ya da engelli hakları alanında çalışan bir hukukçudan destek alınması yararlı olabilir.