Sakat Cenah

Yazının ilk bölümünü okumak için tıklayın.

Tekerlekli sandalyeler dünyasında da – tıpkı diğer her yerde olduğu gibi – biraz paraya sahip olmanın hayatı çok daha kolaylaştırdığı ortaya çıkıyordu.

Birçok yönden şanslıyım. Kazadan sonra cömert bir yıllık ücretli hastalık izni de dahil olmak üzere üniversitede öğretmenlik işimi koruyabildim. Ayrıca tırmanış sigortam vardı, bu da Britanya Dağcılık Konseyi aracılığıyla toplu bir ödeme aldığım anlamına geliyordu. Bu devasa bir para değildi ama yeni dairemi erişilebilir kılmak için ev uyarlamaları gibi şeylerin ödenmesine yardımcı oldu. Ayrıca, arkadaşlarım ve ailem GoFundMe aracılığıyla ekstra para toplamak için bir araya geldi ve NHS’nin ödemeyi asla kabul etmeyeceği yüksek özellikli özel bir tekerlekli sandalye satın almamı sağladı.

Hala AJM tarafından sağlanan NHS sandalyeye ihtiyacım var. Bir nevi ayakkabı gibi, farklı amaçlar için farklı tekerlekli sandalyelere ihtiyaç duyuluyor – özellikle de bozulduklarında (ki bozuluyorlar). Ancak arkamda biraz para olduğu için şanslıydım, AJM sandalyesini düzgün bir şekilde ayarlanana kadar kullanmadan idare edebildim. O olmasaydı ve özel fizyoterapistim olmasaydı, kendimi tekrar hastanede bulmadan önce sorunları çözemeyebilirdim. Açıkçası, bu benim için harika olmazdı. Ancak bir hastane yatağının günlük maliyetinin şu anda yaklaşık 900 sterlin (51 bin lira) olduğu düşünüldüğünde, vergi mükellefleri için de harika olmazdı.

Bu arada AJM, yakın zamanda Nisan 2024’e kadar olan mali yıldaki cirosunun önemli ölçüde artarak 36,2 milyon sterline (%29 artış/yaklaşık 2 milyar  52 milyon 823 bin lira) ulaştığını bildirdi. Vergi sonrası kâr 5,8 milyon sterlindi (yaklaşık 328 milyon 905 bin lira). Geçen yılki stratejik raporda AJM, “NHS sözleşmelerine bağımlılığı” finansal sürdürülebilirliği için bir risk olarak listeledi. Böyle bir ifadeyi olduğu gibi kabul etmekte çok zorlanıyorum. Çünkü bu gerçekten ne kadar büyük bir risk?

Siyasi yorumcu Sam Freedman’ın *Failed State* (Başarısız Devlet) adlı kitabında belirttiği gibi, Birleşik Krallık’ta kamu hizmeti sunumunun büyük bir kısmı, özelleştirmenin ekonomik bir anlam ifade etmediği durumlarda bile özelleştirme mantrası altında taşere edildiği için kötüye gidiyor. Tekerlekli sandalye hizmetleri kesinlikle bu başlık altına giriyor.

Nedenini görmek için özelleştirmenin nerede mantıklı olduğunu düşünün. Örneğin, NHS hastanelerinde temizlik yapmak için özel bir şirketle sözleşme yapmayı ele alalım. Özel bir şirketin bunu, devasa NHS yapısının bir parçası olarak kurum içinde tutmaktan daha verimli ve dolayısıyla daha ucuza yapabileceği açıktır. Ancak dahası, sözleşmeli bir şirket temizliği düzgün bir şekilde yapmamaya başlarsa, NHS’nin neredeyse ertesi gün aynı işi yapması için alternatif bir şirket getirmesi kolaydır. Rekabet burada işe yarar. Rakip firmalar NHS’ye genel olarak rekabetçi fiyatlar ve hizmetler sunmak zorundadır, çünkü sunmazlarsa NHS kolayca başka bir yere gidebilir. Bu, özelleştirmenin vergi mükellefi için ve dolayısıyla NHS için iyi olduğu bir durumdur.

Bunu tekerlekli sandalye hizmetleriyle karşılaştırın. Diyelim ki NHS yöneticileri bir şekilde Waltham Forest’taki AJM’nin performansından haberdar oldu ve memnun kalmadı. Aniden alternatif bir tekerlekli sandalye sağlayıcısı getirebilecekleri bir durum yok. Bu sadece NHS’nin AJM ile, çıkması muhtemelen sadece yasal ücretler açısından bile çok maliyetli olacak bir sözleşmeye kilitlenmiş olması nedeniyle değildir. Aynı zamanda bir tekerlekli sandalye sağlayıcısını diğeriyle değiştirmenin muazzam zorluğundan kaynaklanmaktadır.

Binlerce engelli insanın gizli bilgilerini farklı bir şirkete devrederken, aynı zamanda çoğu yerel topluluğa dağılmış olan pahalı ve karmaşık tıbbi ekipman stok hükümlerinde tam bir değişikliği denetlemenin içerdiği muazzam aksamayı bir düşünün.

AJM, NHS sözleşmelerine bağımlılığı bir “risk” olarak tanımlayabilir, ancak dışarıdan bir gözlemciye bu daha çok hayal edilebilecek en güvenli bahis gibi görünüyor. Nitekim, 350’den az çalışanı olan bir şirketin geçen yıl yaklaşık 6 milyon sterlin kâr açıklamasının nedeni de budur.

Sonuç garip bir durum. Gerçekten bir özelleştirme varsa, bu, benim gibi bankada yeterli parası olan ve ihtiyaç duydukları tıbbi ekipmanı aldıklarından emin olmak için yerel tekerlekli sandalye hizmetlerini baypas eden insanlardan oluşuyor. Sonuçta, NHS üzerinden gitmek istersem, sadece yaşadığım yer nedeniyle AJM’yi kullanmak zorundayım. AJM, Waltham Forest tekerlekli sandalye hizmeti sağlama sözleşmesine sahip, bu yüzden benim gibi bu ilçedeki bir pratisyen hekime kayıtlıysanız, tek seçenek onlar (tabii ki çoğu insanın karşılayamayacağı şekilde tamamen kendi cebinizden ödemek istemiyorsanız). Hastalar kendilerini yerel belediyelerinin hangi işletmeyi işe aldığına bağlı olarak onların insafına kalmış buluyorlar. Sonuç kaçınılmaz bir felaket döngüsü. Çünkü özel şirketler devlet destekli yerel tekellerin tadını çıkardıklarında ve anlamlı bir rekabete tabi olmadıklarında, sundukları hizmetleri iyileştirmek veya paranın karşılığını vermek için herhangi bir teşvikten yoksun kalırlar.

Bu, hiçbir insanın kabul etmemesi gereken bir durum. Tabi AJM’nin sahibi olan özel sermaye şirketi LivingBridge değilseniz sanırım. Geçen yıl 13,4 milyon sterlin (yaklaşık 759 milyon 884 bin lira) faaliyet kârı açıkladı.

(AJM sözcüsü Guardian’a şunları söyledi: “Ulusal bir sağlayıcı olarak AJM, önemli satın alma ölçek ekonomilerimiz aracılığıyla NHS ortaklarımıza mükemmel bir değer sunuyor. NHS sözleşmelerimiz, hastalar için olumlu sonuçlar elde etmeye odaklanan net ve ölçülebilir KPI’larla (Temel Performans Göstergeleri) sabit bütçelidir. AJM sözleşmeleri, hem kaliteyi hem de paranın karşılığını belirleyen bir NHS satın alma sürecini takiben rekabetçi ihaleler sonucunda verilir. Performansımız tutarlı bir şekilde ulusal ortalamanın üzerindedir.”)

AJM nihayet sandalyemi yeniden boyutlandırmak için bir mühendis gönderdikten birkaç hafta sonra, klinik şefinden bir telefon aldım. Eve götürdüğüm sandalyeden bir barkod numarasına ihtiyacı olduğunu, not etmeyi unuttuğunu söyledi. Lütfen sandalyeden inip yere çökerek alttaki numarayı okuyabilir miydim? Keşke sakinliğimi korudum diyebilseydim. Ama bunda hiçbir zaman çok iyi olmadım, kazamdan önce bile. Bunun yerine sesimi yükselttim. Kullanmamam gereken kelimeler kullandım. Pişman mıyım? Pek sayılmaz. Çünkü o noktada, istisna olmadığımı biliyordum.

AJM Waltham Forest için herkese açık Google yorumları sayfasına bir bakın. Bir yorum, yaşlı bir kadının tekerlekli sandalye için 19 haftadan fazla bekletildiğini anlatıyor. Bir diğeri, kızının tekerlekli sandalyesi o kadar güvensiz olduğu için gündüz bakım merkezinin onu dışarı çıkarmayı reddettiği çaresiz bir baba tarafından yazılmış. En yenisi şöyle başlıyor: “UZAK DURUN UZAK DURUN UZAK DURUN!!!”

Muhtemelen bu gibi nedenlerden dolayı parlamento ombudsmanı (kamu denetçisi), tekerlekli sandalye kullanıcıları tarafından bildirilen şikayetlerdeki artışın ardından endişelerini dile getirerek Mayıs 2024’te AJM’ye yazdı. Ekim 2025’te hükümet bu şikayetleri kabul etmek zorunda kaldı – ancak oldukça yararsız bir şekilde, endişeleri olanlara “ilgili entegre bakım kurullarıyla” iletişime geçmelerini tavsiye etti.

Google yorumlarında beni eğlendiren şey içerikleri değil, çoğunun altında AJM’den birinin bir yanıt sunmuş olmasıdır. Bu, her zamanki kaçamak kurumsal zırvalıklar: “Yorum yapmak için zaman ayırdığınız için teşekkür ederiz”; “Deneyiminiz için üzgünüz”; “Hizmetimizi iyileştirmenin yollarını her zaman bulmak istiyoruz”. Beni eğlendirmesinin nedeni şu ki, klinik şefi beni arayıp tekerlekli sandalyemden inmemi istedikten sonra AJM Waltham Forest’a resmi bir yazılı şikayet gönderdim. Asla bir yanıt almadım – alındı onayı bile. Daha sonra bunu AJM merkez ofisine ilettim ve öngörülebilir kibar bir baştan savma aldım. (“Bir iç soruşturma başlattığımız ve konuyu uygun AJM Healthcare davranış politikası ve prosedürü aracılığıyla yönettiğimiz konusunda size güvence veriyoruz. Bunlara uygun olarak, personel disiplin sonuçları gizli kalacaktır.”) Yine de en azından cevap verme zahmetine girdiler.

AJM ayrıca bu makaledeki iddialara yanıt olarak kısa bir açıklama gönderdi. Şöyle başladı: “Bireysel vakalar hakkında yorum yapamasak da, daha fazla gecikmeyi veya yanlış iletişimi önlemek için etkilenenleri aktif olarak destekliyoruz.” Şöyle devam etti: “Hizmetimizi iyi veya çok iyi olarak derecelendiren 12.830 Arkadaş ve Aile Testi yanıtının %97,4’ü ile NHS ortalamalarını aşmaktan gurur duyuyoruz. Ayrıca tekerlekli sandalye hizmetlerinin insanların bağımsızlığında oynadığı hayati rolü de kabul ediyoruz, bu yüzden her vaka önemlidir ve performansımızı ve iletişimimizi sürekli iyileştirmeye odaklanmaya devam ediyoruz.”

Muhtemelen tahmin ettiğiniz gibi, bu noktada AJM ile mümkün olduğunca az iş yapmaya çalışıyorum. Çoğunlukla arkadaşlarımın almama yardım ettiği özel olarak satın alınan tekerlekli sandalyeyi kullanıyorum ve mühendislik ve bakım konusunda yardım için mükemmel bir küçük işletme olan Beyond Mobility’ye güveniyorum. Yine de beni rahatsız etmeye devam eden bir şey var.

Bir kuadriplejik olarak, sürekli basınç ülseri geliştirme riski altındayım. Bu sadece bir rahatsızlıktan daha fazlasıdır. Basınç ülserleri kötüleştiğinde, en iyi ihtimalle bir kişiyi haftalarca yatağa mahkum eder. Cilt bozulursa, hasta ameliyat gerektirecek şekilde hastaneye düşebilir ve ardından aylarca süren yatarak iyileşme süreci gelebilir. En kötü durumlarda ameliyat işe yaramaz ve ülserden kaynaklanan enfeksiyon alttaki kemiklere nüfuz ederek sonunda hastayı öldürür. Aktör Christopher Reeve’i sonunda götüren şey buydu.

Bunu önlemek için NHS bana özel bir basınç giderici tekerlekli sandalye minderi reçete etti. Basınç ülserleri konusunda aşırı paranoyak olduğum için uzun zaman önce kendime bir tane almıştım. (Sordunuz diye söylüyorum, tam 650 sterlin. Evet, bir minder için.) Yine de bir yedeğe sahip olmak çok kullanışlı olurdu. En azından bazen altıma kaçırdığım için (omurilik yaralanmasının zevkleri) ve kılıf yıkandığında özel olarak satın aldığımı kullanamıyorum.

AJM nihayet NHS tekerlekli sandalyemle geldiğinde, gönderilen minder doğru değildi. Doğru marka ve modelin sağlanıp sağlanamayacağını sordum. Tamam, denildi. Bu Ekim 2024’teydi. Durumunu kontrol etmek için sık sık aradım ve bana sürekli “siparişte” olduğu söylendi. Taki bu yılın Mayıs ayına kadar, telefondaki adam benim böyle bir minder sipariş ettiğime dair herhangi bir bilgiyi veya kaydı reddedene kadar. Birkaç gün süren gergin görüşmelerden sonra, doğru minderin “siparişte” olduğu konusunda bir kez daha güvence verildi.

Şimdi Aralık 2025. Geçen gün tekrar aradım. Hastaneye geri dönmememi, NHS’ye daha fazla paraya mal olmamamı veya potansiyel olarak ölmememi sağlayacak olan o basınç giderici minder mi? Hala siparişte.

*Bu makale, Paul Sagar tarafından kaleme alınmış ve ilk olarak 2 Aralık 2025 tarihinde The Guardian‘da yayımlanmıştır. Metin, Sakat Cenah tarafından Türkçeye çevrilerek okurlarımızın bilgisine sunulmuştur.